Thương ông Hàn Dũ chẳng may
Sớm dâng lời biểu tối đày đi xa.
Sớm dâng lời biểu tối đày đi xa.
Câu chuyện là thế này: ông Hàn Dũ là một nhà nho uyên thâm, thời của ông nhà vua rất trọng đạo Phật, vì lẽ đó mà Nho giáo suy vi. Hàn Dũ là một nhà nho nên thấy vậy thì bức xúc không chịu được, muốn khôi phục lại địa vị của Nho gia, muốn như Mạnh Tử ngày xưa tự phong cho mình nhiệm vụ đánh đổ Dương Mặc khôi phục Nho gia, giờ Hàn Dũ cũng tự phong cho mình cái nhiệm vụ thiêng liêng là đánh đổ Phật pháp khôi phục Nho gia, muốn lưu danh như Mạnh Tử. Quan niệm lưu danh của Nho gia rất nặng nề (Đã mang tiếng ở trong trời đất, phải có danh gì với núi sông. Nguyễn Công Trứ). Vậy nên ông không ngừng mạt sát đạo Phật bằng những lời lẽ sắc sảo, cay nghiệt của một bậc cự nho. Có lần, ông viết một bài biểu rất gay gắt để can vua không được theo đạo Phật nữa, động chạm đến tâm linh của nhà vua nên ông bị giáng chức, đi đày ở phương Nam xa xôi.
Phương Nam luôn được coi là Nam man, xa Trung nguyên, văn minh cũng kém hơn, ảnh hưởng của văn hóa Trung Nguyên cũng ít hơn, ở đó Hàn Dũ không kiếm được ai có sở học đàng hoàng để giao du. Nhưng nghe nói có một hòa thượng rất nổi tiếng là Tế Điên Hòa Thượng, Hàn Dũ cũng muốn đến gặp ông già này xem sao, ông rất muốn lật mặt nhà Phật. Thế là ông cũng lên chùa. Lúc đó Hòa Thượng Tế Điên đang ngồi thiền, tĩnh tâm yên lặng, dáng vẻ nghiêm túc mà thanh thản, thấy vậy Hàn Dũ cũng không nỡ làm phiền, đành ngồi đợi nhà sư nhập thiền xong. Cảnh chùa tĩnh mịch, cộng với vẻ an lạc của nhà sư cũng khiến Hàn Dũ mềm lòng đi mấy phần, và thầm khâm phục cái đạo phong thanh thản của nhà sư. Nhưng đợi mãi chả thấy Tế Điên có biểu hiện gì, ông nản quá, đang định bỏ về thì nghe thị giả của Hòa thượng nói:
- Trước dùng Định đoạt, sau lấy trí nhổ!
Đại ý: Ban đầu Hòa Thượng dùng sự tĩnh lặng của Thiền định để trấn an tâm của Hàn Dũ, sau đó sẽ dùng trí tuệ để chinh phục Hàn Dũ.
Ông hiểu ngay, quay lại, thấy Hòa thượng cũng vừa mở mắt, mỉm cười. Ông có phần nể nhà sư mấy phần. Hai người ngồi trao đổi, trò chuyện với nhau một lúc, Hàn Dũ thấy lòng thanh thản. Khi ra về, ông hỏi Hòa Thượng năm nay bao nhiêu tuổi. Tế Điên cứ cười không nói gì.
Lần sau ông lại lên chùa, gặp chú tiểu đi ngang qua, liền kéo chú tiểu lại hỏi:
- Này chú tiểu, Hòa Thượng năm nay bao nhiêu tuổi?
Chú tiểu cũng không nói gì, lấy tay gõ vào răng ba cái rồi đi. Hàn Dũ bối rối chả hiểu thế nghĩa là sao. Lúc sau, ông hỏi Thiền sư xem chuyện đó có nghĩa gì, thì thiền sư cũng lấy tay gõ vào răng ba cái.
Câu chuyện trên có thể giải thích thế nào? Nhà Thiền luôn an trú trong hiện tại, chẳng mảy may bận tâm gì đến tương lai, nuối tiếc gì quá khứ, đối với họ, thời gian có nghĩa lý gì? Đói thì ăn, mệt thì nghỉ, thong thả đi dạo, thấy hữu tình thì làm thơ, vui sống trong hiện tại và ung dung đón nhận cái chết khi cái chết đến. Mà thời gian thì vô thủy vô chung, trôi đi không ngừng, đâu có thể nắm bắt được thời gian bằng cách đặt ra những năm, những tháng? Chỉ những người đắm đuối chìm nổi với chốn trần thế thì mới cần biết những năm những tháng, còn đối với Thiền sư thì ông là một người vô sự, chẳng lo sống cũng chẳng lo chết, hè đến thì vui hè, đông đến thì vui mùa đông, xuân sang thì vui cái vui của mùa xuân, khi rừng trút lá thì cũng vui với cảnh rừng trút lá, không chút chờ đợi, tìm kiếm hay hoài niệm. Khi xưa có vị vua nhà Trần của ta hỏi một thiền sư của ta bao nhiêu tuổi, nhà sư cũng đáp:
Chỉ biết tháng năm này
Ai rành ngày tháng trước.
Ai rành ngày tháng trước.
Về sau ông Hàn Dũ từ bỏ luôn tham vọng đánh đổ đạo Phật khôi phục đạo Nho, tiếp xúc với hòa thượng Tế Điên nhiều, những suy nghĩ tiêu cực của ông về đạo Phật trước kia cũng tan biến. Có lần ông than: Tâm kinh hai trăm năm mươi chữ ta còn chẳng thấu, thế mà cứ hễ mở miệng ra là mạt sát nhà Phật!
Chuyện vui cửa Thiền - Lịch Sử Việt Nam
"
, đang mưa gió cũng chèo thuyền sang sông, chạy thẳng lên chùa. Nhà sư đã đợi ở đó từ bao giờ. Tô hầm hầm nói: Tôi với ông đi lại đã nhiều năm, lòng thành của tôi với Phật pháp ai cũng biết rõ, vậy mà sao ông lại dám đối với lòng thành của tôi một cách quá quắt như thế?
